معرفی

این کارگاه، آغازگر سفری است پنج‌مرحله‌ای به قلب یکی از پرتلاطم‌ترین ادوار تاریخ هنر جهان. ما در این مجموعۀ بزرگ، سیر هنر روسیه را از سپیده‌دم قرن بیستم تا غروب اتحاد جماهیر شوروی دنبال خواهیم کرد. در این بخش نخست که دورانی حیاتی تا پیش از وقوع انقلاب ۱۹۱۷ را پوشش می‌دهد، روایتی را آغاز می‌کنیم که از «شنیدن» آغاز می‌شود و به «دیدن» و «اندیشیدن» خواهد رسید، جایی که موسیقی‌دانان روس علیه فرم‌های خشک غربی طغیان کردند و نغمه‌های روستایی را به سالن‌های کنسرت کشاندند. این بازگشت به ریشه‌ها، جرقه‌ای بود که آتش آن دامن نقاشان را نیز گرفت.

ما در این مسیر می‌بینیم که چگونه «روح بدوی» و «قصه‌های پریان» جای خود را به «سرعت»، «ماشین» و در نهایت «سکوت مطلق فرم» می‌دهند. از مالیخولیای چایکوفسکی تا انتزاع روحانی کاندینسکی، و از رقص رنگ‌های لاریونف تا «هیچ بزرگ» مالوویچ؛ این سیری است از بازنمایی جهان بیرون به سوی خلق جهانی در درون. این، داستان تولد هنر مدرن از خاکستر سنت است.

سرفصل‌های دورۀ اول: از ۱۸۸۹ تا ۱۹۱۷

۱. پیش‌درآمد: موسیقی در گرگ‌ومیش قرن

پیش از آنکه رنگ‌ها بر بوم بشورند، این نت‌ها بودند که سدها را شکستند. در این بخش، ملی گرایی در سنت روسی در پایان قرن نوزدهم را می‌کاوییم:

• پیوتر ایلیچ چایکوفسکی: بررسی پارادوکس باشکوه او؛ مردی ایستاده بر مرز فرمالیسم کلاسیک اروپایی و مالیخولیای عمیق و بی‌پایان اسلاوی.
• گروه پنج: روایت عصیان بالاکیرف، کورساکوف، موسورگسکی و یارانشان علیه دیکتاتوری کنسرواتوارها. کسانی که جای خالی «سمفونی‌های وارداتی» را با نغمه‌های روستایی، افسانه‌های فولکلور و تاریخ خونین روسیه پر کردند. (این بخش، کلید درک گرایش بعدی نقاشان به بدوی‌گرایی است).

۲. بازگشت به سرچشمه: نئوپریمیتیویسم و احضار ارواح نیاکان اسلاوی

همان‌گونه که «گروه پنج» گوش‌ها را به سمت روستا چرخاندند، نقاشان نیز چشم از آکادمی‌های خشک برداشتند.

• تجدید حیات فرم: بررسی چگونگی الهام‌گیری از هنر شمایل‌نگاری، چاپ‌های ارزان‌قیمت عامیانه و نقاشی‌های بدوی برای دمیدن روحی تازه در کالبد مدرنیسم.
• ملی‌گرایی حسی: تحلیلی بر اینکه چگونه این نگاه به گذشته، نه ارتجاع، بلکه سکوی پرتابی برای رادیکال‌ترین فرم‌های آینده شد.

۳. وقتی رنگ‌ها آواز می‌خوانند: واسیلی کاندینسکی و کیمیای انتزاع

• سال ۱۹۱۲ و مانیفست روح: تمرکز بر گذار تاریخی کاندینسکی در کتاب «معنویت در هنر».
• رهایی از شیء: بررسی تلاش او برای آزادسازی نقاشی از قید «تقلید واقعیت»؛ جایی که رنگ و فرم مانند نت‌های موسیقی، بدون واسطه‌ی معنایی، مستقیماً بر جان مخاطب اثر می‌گذارند.

۴. هندسۀ سرعت: مکاتب وارداتی کوبیسم و فوتوریسم

• لوچیسم: مانیفست نور میخائیل لاریونف و ناتالیا گانچارووا؛ نقاشی کردن پرتوهای منعکس شده از اشیاء، نه خود اشیاء.
• کوبو-فوتوریسم: تمرکز بر این ترکیب روسی که خشونت ماشینیسم شهری را با سنت‌های روستایی و بدوی در هم آمیخت.

۵. نقطۀ صفر: کازیمیر ماله-ویچ و سوپرماتیسم

رسیدن به انتهای مسیر بازنمایی و آغاز «جهان بی‌چیز».

• نمایشگاه ۰،۱۰ (سال ۱۹۱۵): لحظه‌ی تاریخی رونمایی از «مربع سیاه».
• پایان نقاشی، آغاز حس: تحلیل حرکت ماله-ویچ برای پاک کردن بوم از هرگونه ارجاع به جهان مادی و جشن گرفتن «احساس ناب» و برتری فرم خالص بر محتوا.

۶. معماری واژگان: کتاب‌سازی و شعر بصری

هم‌نشینی کلمه و تصویر در خدمت انقلاب.

• سنتز هنرها: نگاهی به همکاری‌های جسورانه‌ی شاعران و نقاشان فوتوریست.
• جهان‌سازی: تجربیات آوانگارد در کتاب‌سازی دست‌ساز (آثار کروچنیخ و خلبنیکوف) و همکاری‌های ولادیمیر مایاکوفسکی در خلق زبانی که دیگر توصیف‌گر جهان نیست، بلکه سازنده‌ی جهانی نو است.