بازخوانی شاملو، دورۀ اول: از آهنگ‌های فراموش‌شده تا باغ آینه

در بازخوانی شاملو کارنامۀ شعری شاعر را صفحه به صفحه و شعر به شعر و کتاب به کتاب می‌خوانیم. در دورۀ نخست، از مجموعۀ داغ‌خوردۀ آهنگ‌های فراموش‌شده می‌آغازیم و تا انتهای مجموعۀ باغ آینه که بر یک دورۀ شعری شاملو مهر پایان قطعی می‌نهد و از فراسیدن دوره‌ای تازه در کاروبار شعری او خبر می‌دهد پیش می‌رویم.

سودای ما آن نیست که در برابر برداشت‌های تثبیت‌شده از شعرهای شاملو، برداشت‌های بدیل دیگری را قطعی بینگاریم و کار خود با «میراث» او را پایان‌یافته تلقی کنیم. بالعکس، می‌کوشیم این شعرها را به‌تعبیر والتر بنیامین، از «میراث ادبی»‌ای که در قالب آن تقدیس/لعنت شده‌اند و جایگاه تثبیت‌شده‌ای والا/بی‌ارزش یافته‌اند برهانیم. به‌عبارتی دیگر، بیش از آنکه در پی رسیدن به قرائتی نهایی و خدشه‌‌ناپذیر از شعرهای شاملو باشیم، یا بدتر از آن، به‌شیوه‌های گوناگون در مقام آزمایش اندوخته‌های نظری خود بر این متن‌ها برآییم، تلاش می‌کنیم مسیرهایی برای خواندن آنها بگشاییم، مسیرهایی که به‌واسطۀ چند دهه «میراث‌سازی» از شخصیت و شعر شاملو بیش‌و‌کم مسدود مانده‌اند و در پی سه دهه «مقاطعه‌کاری نظریِ» غالب در فضای مطالعات ادبی در ایران به‌کلی ناپدید شده‌اند.

پیش‌فرض اصلی ما در این دوره‌ها آن خواهد بود که لَختی، همۀ پیش‌‌فرض‌های موجود دربارۀ کاروبار شعری شاملو را کنار بگذاریم و به خود شعرها و زمینۀ ادبی و تاریخی‌شان بازگردیم و ردِّ نیروهای دخیل در/یا ذخیره‌وآزادشده به‌واسطۀ خلق آنها را بگیریم و انعکاس و آثارشان را تا چند دهه بعد دنبال کنیم. در این مسیر، به‌جای آنکه از پیش‌فرض‌های موجود بیاغازیم، خود شعرهای شاملو را اساس قرار می‌دهیم و صرفاً از خلال زمینه‌مندسازیِ قرائت‌های متفاوت با این پیش‌فرض‌ها سروکار پیدا می‌کنیم. بدین ترتیب، دست‌به‌کار فراهم آوردن مواد و مصالحی می‌شویم که در نهایت، در نوعی نقشه‌نگاری گستردۀ طرح‌ها و فکرها و تصویرها و عاطفه‌های یک کارنامۀ شعری پنجاه‌و‌چندساله به کار بیاید.

از این سطرها ظاهراً بوی نوعی «بازگشت به شاملو» و «وفاداری به متن» به مشام می‌رسد. در عمل، خوانش دقیق شعرهای شاملو در ‌پس‌زمینۀ ادبی و تاریخی‌شان لاجرم‌ مدام ما را به دیدار دیگر شاعران و بازخوانی شعرهایشان می‌برد. بدین معنا، بازگشتی اگر در کار باشد، بازگشت به میدان شعر جدید فارسی و مسیرهای متقاطع و درهم‌گوریدۀ منتهی به آن است. چنین رویکردی، همچنین، یکسره پرسش‌هایی نظیر نسبت میان عشق و سیاست در شعر شاملو را پیش رویمان قرار می‌دهد که پرداختن به آنها در چارچوب تحلیل شکلی و بلاغی صرف نمی‌گنجد. نسبت‌یابی مداوم میان متون مختلف عملاً جایی برای «وفاداری به متن»، آن‌گونه که در فرمالیسم و نقد نو بر آن تأکید می‌شود و پایۀ رهیافت‌های ادبی سیاست‌زدوده و غیرتاریخی قرار می‌گیرد، باقی نمی‌‌گذارد.