معرفی

سینما را می‌توان از مسیرهای بی‌شماری شناخت؛ اما مسیری که از فرم کلاسیک آغاز شود، به فرم مدرن برسد و در مکاتب مدرنِ سینمایی ریشه‌یابی شود، نه فقط یک سیر تاریخی، که یک تجربۀ تحلیلیِ منسجم است. این سه‌ترمه، که حاصل تدریسِ رضا غیاث در مؤسسۀ فرهنگی تعمق است، برای مخاطبی طراحی شده که نمی‌خواهد دانشی پراکنده یا کلیشه‌ای از سینما داشته باشد؛ بلکه به دنبال درکی ژرف، کاربردی و ساختاریافته از زبان تصویر، روایت و تاریخ سینماست.

در ترم نخست با گرایش مسلط و رسمی سینما آشنا می‌شوید؛ الفبایی که امروز در اکثر محصولات تصویری جهان جاری است. در ترم دوم از این قواعد فاصله می‌گیرید و به جهان مدرنیسم سینمایی پا می‌گذارید؛ جایی که علّیت، قهرمان و واقعیت، جای خود را به ابهام، انفعال و ذهنیت می‌دهند. و در ترم سوم به سرچشمه‌های تاریخی این مدرنیسم بازمی‌گردید؛ مکاتب دهۀ بیست اروپا که تکنیک‌های بنیادینِ سینمای مدرن را برای نخستین بار تجربه کردند.

نتیجۀ این سه‌ترمه، نه یک مرور خطی از تاریخ سینما، که نقشه‌ای چندلایه برای درکِ چرایی و چگونگیِ تحولات سینمایی در طول یک قرن است. اگر به دنبال نگاهی فراتر از تماشاگری منفعل و نظری‌پردازی‌های سطحی هستید، این دوره مسیر شماست.

ترم نخست: فرم کلاسیک

گرایش رسمی و رایج در سینما

فرم کلاسیک، نظامی که از هالیوودِ دهۀ سی برخاست و امروز در سراسر جهان، از بلاک‌باسترها تا سریال‌ها و انیمیشن‌ها، مسلط است، چگونه توانسته به چنین دامنه‌ای دست یابد؟ این ترم به بررسی ژانر، روایت، قهرمان‌شناسی و تحولات فرم کلاسیک در طول قرن بیستم می‌پردازد و نشان می‌دهد که شناخت این گرایش، پیش‌نیاز فهم هر رویکرد آلترناتیوی است.

شرح جلسات:
جلسۀ اول: ژانر، روایت و برساختنِ واقعیت در هالیوودِ دهه‌های سی و چهل
جلسۀ دوم: وسترن: قهرمان مرد، عامل وحدت در روایت کلاسیک
جلسۀ سوم: ملودرام: قهرمان زن، حامل ارزش‌های کهن در عصر مدرن
جلسۀ چهارم: فیلم گنگستری: ضدقهرمان مرد و امتیاز انحرافات او
جلسۀ پنجم: فیلم‌نوآر: ضدقهرمان زن و تاوان انحرافات او
جلسۀ ششم: دهۀ پنجاه و ظهور تلویزیون: قهرمان مرد در دو جبهۀ چپ و راست
جلسۀ هفتم: دهه‌های شصت و هفتاد: ظهور موج نو، افول ارزش‌های کلاسیک و نزول قهرمان مرد
جلسۀ هشتم: دهه‌های هشتاد و نود: نئوکلاسیسیسم، احیای کهن‌ارزش‌ها و بازگشت قهرمان مرد

ترم دوم: فرم مدرن

گرایش مدرنیستی در سینما

در این ترم، از قواعد مرسوم کلاسیک فاصله می‌گیریم و به سراغ فرم مدرن می‌رویم؛ جایی که علّیت سست می‌شود، قهرمان رنگ می‌بازد، ذهنیت بر عینیت غالب می‌شود و دوربین به جای ابزاری برای روایت، خود به موضوع تبدیل می‌شود. از نئورئالیسم تا موج‌های نوین، از آنتونیونی تا گدار، این ترم به تحلیل ده‌ها فیلم شاخص می‌پردازد تا نشان دهد مدرنیسم سینمایی چگونه از حاشیۀ دهۀ سی به اوجِ مسلطِ دهۀ شصت و هفتاد رسید.

شرح جلسات:
جلسۀ اول: برخاستن مکاتب مدرن سینمایی در دهۀ ۲۰
جلسۀ دوم: دهۀ ۳۰؛ ظهور توتالیتاریسم اروپایی و حرکت سینمای مدرن از انتزاع به سمت واقعیت
جلسۀ سوم: دهۀ ۴۰؛ میان‌پرده‌ای سرنوشت‌ساز به نام نئورئالیسم
جلسۀ چهارم: دهۀ ۵۰؛ آغاز جنگ سرد و حرکت سینمای مدرن از مکاتب به سمت مؤلفان
جلسۀ پنجم: دهۀ ۶۰؛ موج‌های نوین سینمایی، محرک نسل جدید مؤلفان مدرن
جلسۀ ششم: دهۀ ۷۰؛ سینمای مدرن در روزهای اوج خود
جلسۀ هفتم: دهۀ ۸۰؛ مدرنیسم و مسئلۀ پست‌مدرنیسم
جلسۀ هشتم: دهۀ ۹۰؛ نئولیبرالیسم و مدرنیسم متأخر

ترم سوم: مکاتب مدرن سینمایی

ریشه‌های تاریخی مدرنیسم

بسیاری از تکنیک‌هایی که سینمای مدرنِ پس از جنگ را می‌سازند، نخستین بار در دهۀ بیست اروپا تجربه شدند: اکسپرسیونیسم، امپرسیونیسم، سوررئالیسم، دادائیسم، مکتب مونتاژ و کامرشپیلفیلم. این ترم به بازخوانی این مکاتب می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه فیلم‌سازانی چون ورنر هرتسوگ یا گروه‌های رادیکالِ پس از ۱۹۶۸ به این میراث رجوع کردند. درک این ریشه‌ها، فهم مدرنیسم متأخر را از کلی‌گویی به تحلیلی دقیق تبدیل می‌کند.

شرح جلسات:
جلسۀ اول: امپرسیونیسم؛ ثبت فراریت زمان
جلسۀ دوم: اکسپرسیونیسم؛ بیرونی کردن درون
جلسۀ سوم: مکتب مونتاژ؛ تداخل به جای تداوم
جلسۀ چهارم: کامرشپیلفیلم؛ مکان ملاقات سنت‌های نمایشی آلمان و اسکاندیناوی
جلسۀ پنجم: دادائیسم و سینمای ناب؛ ساختن به اتکای تخریب
جلسۀ ششم: سوررئالیسم؛ همنشینی نامتعارف عناصر متعارف