بر سر گور یک رسول

در میان شخصیت‌های بنیادگذار سنت غربی، کمتر کسی به اندازۀ پولس قدیس چنین حضوری متناقض، مناقشه‌برانگیز و در عین حال گریزناپذیر داشته است. اگر اورشلیم و آتن دو سرچشمۀ بزرگ تمدن غرب به شمار آیند، پولس را باید پلی دانست که این دو جهان را به یکدیگر پیوند زد؛ پلی که نه فقط میان ایمان یهودی و عقل یونانی، بلکه میان باستان و مدرنیته، میان الهیات و سیاست، میان اخلاق و تاریخ کشیده شد. بسیاری از مفاهیمی که امروز بدیهی می‌نمایند ــ از فردیت و وجدان گرفته تا جهان‌شمولی و رستگاری ــ بدون عبور از ایستگاه پولسی قابل فهم نیستند. از این رو، مطالعهٔ پولس صرفاً مطالعۀ یک رسول مسیحی نیست؛ مطالعۀ یکی از سرچشمه‌های پنهان خودآگاهی غرب است.

همین امر توضیح می‌دهد که چرا در دهه‌های اخیر پولس بار دیگر به مرکز بحث‌های فلسفی بازگشته است. گویی متفکران معاصر دریافته‌اند که بسیاری از پرسش‌های بنیادین عصر ما، از بحران هویت و مسئلۀ برابری گرفته تا نسبت حقیقت و قدرت، پیش‌تر در زبان دیگری در رساله‌های پولسی طرح شده‌اند. نزاع بر سر پولس در حقیقت نزاع بر سر منشأهای مدرنیته است. هر تفسیری از او، روایتی متفاوت از غرب، از تاریخ آن و از افق‌های آیندۀ آن ارائه می‌دهد.

در یک سوی این طیف، لری سیدناپ قرار دارد که در اثر مشهور خود، «اختراع فرد»، پولس را یکی از معماران اصلی انقلاب اخلاقی غرب می‌داند. در خوانش او، جهان باستان بر سلسله‌مراتب، منزلت‌های موروثی و نابرابری‌های طبیعی استوار بود. پولس با اعلام اینکه نه یهودی هست و نه یونانی، نه برده و نه آزاد، نه مرد و نه زن، شکافی در بنیان نمادین آن جهان ایجاد کرد؛ شکافی که قرن‌ها بعد به صورت مفاهیم حقوق بشر، برابری اخلاقی و شأن ذاتی فرد سر برآورد. در این روایت، پولس بیش از هر چیز پدر معنوی انسان مدرن است.

در سوی دیگر، یاکوب تاوبس ایستاده است؛ متفکری که در پولس نه بنیان‌گذار نظم اخلاقی، بلکه پیامبر بحران را می‌بیند. پولس تاوبس در آرامش نهادها سکونت ندارد. او سخنگوی زمانه‌ای است که پایان جهان موجود را اعلام می‌کند. قانون، اقتدار و ساختارهای تثبیت‌شده در برابر نیرویی قرار می‌گیرند که از افق آخرالزمانی تغذیه می‌شود. تاوبس در پولس صدای شورشی را می‌شنود که هنوز در اعماق تاریخ خاموش نشده است؛ صدایی که هر نظم مستقر را موقتی و هر قدرتی را فانی می‌داند.

آلن بدیو نیز از همین سرچشمه می‌آشامد، اما مسیر دیگری را برمی‌گزیند. او پولس را از الهیات جدا می‌کند تا نظریه‌ای دربارۀ رخداد و حقیقت بنا کند. در قرائت بدیو، مسئلۀ اصلی نه مسیحیت، بلکه وفاداری است؛ وفاداری به رخدادی که نظم موجود را می‌شکند و امکان تازه‌ای را پیش روی سوژه می‌گشاید. پولس بدیو دیگر رسول کلیسا نیست؛ متفکر جهان‌شمولی است، کسی که از دل یک حادثه، حقیقتی فراتر از همۀ تعلقات قومی، نژادی و فرهنگی استخراج می‌کند.

کتاب «پولس قدیس و فلسفه: مقدمه‌ای بر جوهرۀ مسیحیت» اثر اولیویه بولنوآ دقیقاً در میانۀ این میدان پرآشوب قرار می‌گیرد. ارزش این کتاب در آن است که می‌کوشد فاصله‌ای انتقادی با تمامی این مصادره‌های معاصر حفظ کند. بولنوآ به جای آنکه پولس را به سخنگوی لیبرالیسم، انقلاب یا فلسفۀ رخداد تبدیل کند، تلاش می‌کند به خود تجربۀ پولسی نزدیک شود؛ به آن لحظۀ آغازین که هنوز زیر لایه‌های ضخیم تفاسیر تاریخی دفن نشده است.

از همین جاست که کتاب رنگ و بوی پدیدارشناختی پیدا می‌کند. بولنوآ به دنبال استخراج یک نظام فلسفی از رساله‌های پولس نیست. او می‌پرسد پولس چگونه جهان را تجربه می‌کند؟ چگونه زمان را می‌فهمد؟ چگونه از انسان سخن می‌گوید؟ پرسش او دربارۀ مفاهیم نیست، بلکه دربارۀ شیوۀ ظهور آن‌هاست. به همین دلیل، متن او بیش از آنکه یادآور تاریخ فلسفه باشد، به کاوشی در لایه‌های بنیادین تجربهٔ دینی شباهت دارد.

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های کتاب به مسئلۀ زمان اختصاص یافته است. زمان پولسی نه زمان آرام تقویم‌هاست و نه زمان خطی فلسفه‌های پیشرفت. رخداد مسیحی در اینجا چیزی را در تار و پود تاریخ دگرگون می‌کند. اکنون دیگر صرفاً پلی میان گذشته و آینده نیست. آینده در اکنون نفوذ کرده و حال را از درون شکافته است. انسان پولسی در فاصله‌ای نامطمئن میان جهانی که رو به زوال است و جهانی که هنوز به تمامی زاده نشده زندگی می‌کند. این تجربۀ تعلیق، یکی از ژرف‌ترین ابعاد آگاهی مسیحی را آشکار می‌سازد.

همین ساختار در فهم انسان نیز تکرار می‌شود. سوژۀ پولسی موجودی یکپارچه و خودبسنده نیست. او میدان کشاکش نیروهاست؛ عرصۀ نزاع میان آنچه هست و آنچه می‌تواند باشد. از این منظر، پولس به بسیاری از دغدغه‌های فلسفۀ مدرن نزدیک‌تر از آن چیزی است که در نگاه نخست به نظر می‌رسد. مسئلهٔ ازخودبیگانگی، شکاف درونی و جست‌وجوی هویت، قرن‌ها پیش از ظهور روان‌شناسی و اگزیستانسیالیسم در زبان او حضور یافته‌اند.

با این همه، جذابیت اصلی کتاب در پاسخ‌هایی که می‌دهد نیست، بلکه در پرسش‌هایی است که زنده نگه می‌دارد. بولنوآ نشان می‌دهد که پولس را نمی‌توان به آسانی در اردوگاهی مشخص جای داد. او همزمان سرچشمۀ سنت‌های متعارض است. از دل او هم اخلاق برابری‌خواهانه بیرون آمده و هم الهیات اقتدار؛ هم اندیشۀ رهایی و هم اشکال گوناگون انضباط. عظمت تاریخی پولس دقیقاً در همین ظرفیت شگفت‌انگیز نهفته است که بتواند قرن‌ها پس از مرگ خود، همچنان موضوع منازعه باقی بماند.

مطالعۀ این کتاب یادآور حقیقتی بنیادی است: تاریخ اندیشه فقط تاریخ نظریه‌ها نیست، تاریخ تفسیرهاست. اهمیت پولس کمتر در آن چیزی نهفته است که نوشته و بیشتر در آن چیزی است که نسل‌های پیاپی از نوشته‌های او فهمیده‌اند. از آگوستین تا لوتر، از هگل تا نیچه، از تاوبس تا بدیو، هر نسل پولس خود را آفریده است. بولنوآ نیز به این زنجیره می‌پیوندد، اما با آگاهی از این واقعیت که جوهرۀ مسیحیت را نمی‌توان در قالب یک تعریف نهایی زندانی کرد. آنچه در مرکز این سنت قرار دارد نه یک پاسخ قطعی، بلکه رخدادی تفسیری است که همچنان به تولید معنا ادامه می‌دهد.

برای تهیۀ کتاب از وب‌سایت مردم‌نگار، کلیک کنید.