کتاب گمشده
نزدیک به ۴۰ سال از چاپ نخست متن کامل کتاب ریمون آرون با عنوان مراحل اساسی اندیشه در جامعهشناسی میگذارد. در حال حاضر کتاب در بازار موجود نیست و تنها در کهنهفروشیها پیدا میشود. بهنظر میرسد زمان انتشار مجدد آن فرا رسیده باشد.
ریمون آرون در زمانۀ خود مورد بیمهری قرار گرفت. هنگامی که روشنفکران فرانسوی تحت تأثیر نظریات مارکسیستی موضعی کژدار و مریز در قبال نظام کمونیستی شوروی اتخاذ کرده بودند، و گاه آشکارا از آن دفاع میکردند، او ساز مخالف مینواخت و به مخالفت با آن می پرداخت. دوستی و قهر او با ژان پل سارتر را اکنون میتوان همچون تفاوت عقیده در ترجیح قطببندی دو بلوک قدرت جهانی در آن زمان نگریست. اگر آن موقع ژان پل سارتر محبوب و فیلسوف مورد علاقه خیلیها بود، شاید اکنون اکثریت طرف آرون را بگیرند، کسی که در سوی پیروز تاریخ ایستاد و اسناد منتشرشده از شقاوتهای دوران کمونیسم شوروی حقانیّت او را به اثبات رساندند.
در کتاب مراحل اساسی اندیشه در جامعهشناسی شما جابهجا با بررسی سیاسی نظریات جامعهشناسی از نقطهنظر نویسنده روبهرو میشوید. این کیفیت در بسیاری از آثار تاریخی این رشته از جمله کتاب آنتونی گیدنز که در ایران منبع اصلی مطالعات دانشگاهی است مغفول واقع شده. رشتۀ جامعهشناسی خاستگاهی مدرن دارد و از زمانی که امیل دورکیم این رشته را از سرمنشأ پوزیتیویستی و سیر تکامل آن در اندیشۀ سوسیالیستی جدا کرد و به آن ماهیتی علمی بخشید، در کشورهای پیشرفته بهطور فراگیر مورد توجه قرار گرفته است. در این التفات گسترده آنچه اهمیت دارد پیادهسازی این نظریات در عمل و وجود گوش شنوایی برای کاربست آن در سیاست و امور مملکتی است. در کشورهایی مانند ایران که سیاست را نمیتوان به راحتی از زندگی روزمره جدا فرض کرد، و سیاستمداران هم غافل از پژوهشهای حوزه علوم انسانی و بهخصوص علوم اجتماعی مدرن اندیشههای سنتی مخصوص به خود را دارند، افزودن چاشنی سیاست به تاریخ اندیشه اجتماعی کارکردی جدیتر برای این حوزۀ مهم و اساسی تاریخ اندیشه قایل میشود و تصور میرود اگر نه سیاستمداران لااقل مردم خوانندۀ کتاب به سیاستهای نهان موجود در این نظریات آگاه شوند.
کتابهایی که در دوران متأخر در غرب منتشر شدند در بسیاری از اوقات متوسل به نسبیگرایی میشوند و این رویکرد در تدریس و نحوۀ پژوهش در دانشگاههای ایران نیز مشهود است. خیلی از اساتید رویکرد مشخصی در سیاست ندارند، بلکه صرفاً نظریات مختلف را روشها و ابزارات متفاوت بررسی جامعه میشناسند و برتریای به هیچیک نسبت نمیدهند. در کشوری مثل ایران که همچنان درگیر مدرن شدن و در جدال با مسایلیست که امروزه روز در غرب دیگر محلی از اعراب ندارند، این رویکرد نسبیگرایانه بهنظر نابههنگام و بیتوجه به زمینۀ کارکرد نظریات جامعهشناختی متأخر میآید. گویی درحالیکه هنوز جامعهشناسی مدرن در ایران مورد بیتوجهی و بیمهری است، بخواهیم با استناد به نظریات نسبیگرایی فرهنگی و پستمدرن مسایل جدیدتر دنیای غرب را در ایران مورد استناد قرار دهیم.
ریمون آرون در اثر خود اندیشههای این متقکران را بررسی میکند: مونتسکیو، کنت، مارکس، دو توکویل، دورکیم، پارتو و وبر. او معتقد است مونتسکیو و توکویل را باید جامعهشناس بهحسابآورد گرچه به نظاممندی دورکیم نظریات جامعهشناختی خود را تکوین نکرده باشند. تفاوت دیگر این دو اندیشمند این است که بهطور گسترده به نظامهای سیاسی نیز پرداختهاند و آرون نحوۀ کار آن دو را به شیوۀ مورد قبول خود نزدیک میداند. نکتۀ حایز اهمیت دیگر مقایسهای است که آرون میان نظریات وبر، دورکیم و مارکس انجام میدهد، گرچه به کرّات با مقایسۀ سایر اندیشمندان با یکدیگر در این کتاب مواجه میشویم، امّا توجهی که موجب میشود آرون به ترتیب دورکیم را به مارکس و وبر را به دورکیم ترجیح دهد، از نفوذ اندیشۀ لیبرال در تلقی نویسنده خبر میدهد. آنجا که کارکرد اقتصادی یگانه منظر مورد توجه مارکس است، آرون این تلقی را مردود میداند و آنجا که دورکیم اجتماع را تا سرحد تقدس بالا میبرد و کارکرد فرد را کمرنگ میبیند، وبر بر عاملیّت فردی تکیه دارد.
کتاب ریمون آرون آشکارا بهدور از نسبیگرایی نوشته شده، او پس از بررسی دقیق نظریات هر متفکر، نظرگاه خود را یادآور میشود، نقاط ضعف و قوّت این اندیشهها را برمیشمارد و با مقایسه آنها تفاوتها را علنی میکند. توجه نهان مندرج در تفکر آرون در نگارش این اثر معطوف به نظامهای سیاسی و رویکرد لیبرال خود در این بررسی تاریخی است. باشد که کتاب گمشده از قفسههای کهنهفروشیها خارج شده، بهطور گسترده در اختیار عموم قرار گیرد و به چاپ مجدد برسد. سیاستمداران اگر گوش شنوایی برای علوم اجتماعی ندارند، مخاطبان کتابخوان توقع مطالعۀ آثاری را دارند که به دغدغههای تاریخی جامعه و سیاست روزمره ارتباطی ملموستر و متناسبتر داشته باشند.
دیدگاهتان را بنویسید