در ایران جنگ حتی برای لحظه‌ای متوقف نشده است؛ نه در شکل‌های گوناگون حمله و پاسخ، نه در ادبیات سیاسی شرورانۀ حاکم بر جهان، نه در آثار مخربش در معیشت، اقتصاد، روان و روابط اجتماعی مردم و نه حتی در احتمال تشدید همه‌جانبه‌اش در روزهای آتی. در چنین شرایطی، شاید پرداختن به هر مسئله‌ای جز وضعیت اقتصادی و سیاسی، غیرضروری، بی‌معنا یا انحرافی به نظر برسد اما نباید نادیده گرفت که جامعۀ ایرانی همواره مجبور بوده است در شرایط اضطراری دربارۀ مهم‌ترین مسئله‌های انسانی، حقوقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فلسفی‌اش بیندیشد. بدنۀ نحیف جامعۀ مدنی ایران -به‌رغم امکان‌های تحدیدشده- همواره و به‌سختی کوشیده است تا حق خود را بر زندگی پس بگیرد.
در وضعیت اضطراری، مرز میان زیست عمومی و خصوصی کمرنگ‌تر می‌شود و مسئله‌های هریک به شکل متقابل در عرصۀ دیگر نمود می‌یابد. بی‌شک تأکید بر درهم‌تنیدگی این دو عرصه یکی از دستاوردهای مهم تفکر فمینیستی است؛ اینکه سیاست فقط در نهادها و ساختارهای رسمی قدرت جریان ندارد بلکه در بدن‌ها، روابط، احساس، رفتار مراقبتی، کار خانگی و تجربۀ زیستۀ روزمرۀ افراد نیز حاضر است. آنچه شخصی و خصوصی تلقی می‌شود، می‌تواند عمیقاً سیاسی باشد. بنابراین فمینیسم را نباید صرفاً به مطالبۀ برابری حقوقی یا نقد ساختارهای جنسیت‌زده و تبعیض‌آمیز محدود کرد زیرا فمینیسم می‌تواند شیوه‌ای بیافریند برای روایت و اندیشیدن به وضعیت موجود از دل امر شخصی و خلق وضعیتی بدیل. از این منظر، روایتگری ابزاری برای بازاندیشی و نقد روابط قدرت در عرصۀ خصوصی و تغییر آنها در عرصۀ عمومی است.
با وجود این، نباید نادیده گرفت که شکل روایتگری نیز به ساختارهای حقوقی، سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیک هر جامعه وابسته است. تجربۀ زیسته و روایت آن، از قدرت جدا نیست و به همین دلیل، نقد روایت خشونت جنسی اهمیت می‌یابد زیرا روایتگری خود می‌تواند به عرصه‌ای برای بازتولید یا تثبیت روابط قدرت تبدیل شود. متأسفانه نتیجۀ بررسی نقادانۀ جریان فارسی‌زبان روایتگری خشونت جنسی این موضوع را تأیید می‌کند. تاکنون واکنش بسیاری از کنشگران، مدافعان و گردانندگان بسترهای مجازی روایتگری به صداهای نقادانه، اغلب با تهدید، فحاشی‌های جنسیت‌زده، برچسب‌زنی، حمله‌های گروهی، آزار و اذیت همراه بوده است. این نقدها در سازوکار دوقطبی‌سازی، با برچسب «حامی آزارگر»، «فالوس‌پرست» و «پیاده‌نظام پدرسالاری» تقبیح می‌شوند و در بهترین حالت، پاسخ این پرسش‌ها نادیده گرفتن یا تحقیر پرسشگران به بهانۀ نداشتن درک کافی از موضوع یا سابقه و سواد در این زمینه است؛ چنان‌که واکنش به بیانیۀ کنشگران فمینیست در سی‌ویکم مرداد ۱۴۰۱ چیزی جز این نبود.
تجربۀ تاریخی نشان داده است که هیچ جنبش ترقی‌خواه، پیشرو و عدالت‌محوری در جهان از خطر ابتلا به بازتولید مناسبات قدرت مصون نبوده است. بی‌شک اگر اراده‌ای به ساخت جنبشی فراگیر علیه انواع خشونت جنسی وجود داشته باشد، بازخوانی نقادانۀ تجربه‌های پیشین در این حوزه ضرورت می‌یابد. این متن فراخوانی است به گفت‌وگویی فعال، حقیقت‌جو و تغییرخواه دربارۀ شیوۀ مبارزه با خشونت جنسی و مشارکت در ایجاد سازوکارهای مدنی آموزش، حمایت و ارائۀ خدمات مراقبتی برای همۀ آسیب‌دیدگان، تدوین الگوهای حقیقت‌یابی و بازاندیشی در مفهوم حق دفاع و اعادۀ حیثیت برای متهم و نیز یافتن مسیری برای تأثیر بر چارچوب‌های حقوقی موجود. مخاطب این متن کسانی‌اند که بی‌هیچ «استثنا»یی دغدغۀ مبارزه با خشونت جنسی دارند؛ آن‌هایی که می‌خواهند از روایت و بازنمایی خشونت فراتر بروند و جنبشی فراگیر برای تغییر ساختارهای آموزشی، حقوقی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایجاد کنند.
به نظر ما بازخوانی جریان روایت خشونت جنسی در بستر شبکه‌های اجتماعی فارسی‌زبان ذیل سه محور اصلی روایت، راوی و متهم می‌تواند بستر مناسب را برای این گفت‌وگو فراهم آورد.
روایت
- هدف روایتگری صرفاً بازگویی تجربه نیست بلکه توضیح نحوۀ اعمال قدرت ساختارهای پدرسالار در روابط انسانی است. خشونت جنسی نخست در متن روایت مرئی می‌شود و به همین دلیل، خصیصه‌های زبانی و ساختار روایت می‌توانند در نقد ساختارهای تبعیض‌آمیز پدرسالار نقش اساسی ایفا کنند. از سوی دیگر، روایت نیز می‌تواند در دل ساختار زبانی موجود، از روابط قدرت اثر بپذیرد و کلیشه‌های جنسیتی را بازتولید کند. در روایتگری فارسی‌زبان گرچه گردانندگان بسترهای مجازی و کنترل‌کنندگان روایت به بهانۀ جلوگیری از بازتولید کلیشه‌های جنسیتی تمام روایتها را بازنویسی می‌کنند، این روایتها همچنان به کلیشه‌های جنسیتی آلوده‌اند. انتخاب واژگان مشخص و تأکید بر آنها همچون واژۀ «اجازه» گرفتن صریح و کلامی مرد از زن برای انجام هر نوع عمل جنسی به‌جای تأکید بر مفهوم رضایت متقابل، نمونه‌ای از کلیشه‌های جنسیتی است که در سطح زبان بازتولید می‌شود.
- گردانندگان بسترهای مجازی انتشار روایت اغلب خود را به مخاطبان معرفی نکرده‌اند. هویت، سابقۀ فعالیت و تخصص آنها مشخص نیست و شناخت عمومی از آنها بیشتر بر حدس و گمان استوار است. هویت واقعی بسیاری از این افراد پس از درگیری‌های درونی و انشعاب از گروه‌ها آشکار شده است. وقتی گردانندگان یک صفحه در شبکه‌های اجتماعی ناشناس‌اند، شایستگی آنها برای تصمیم‌گیری ارزیابی‌پذیر نیست. هرچه قدرت این بسترها در شکل‌دهی به افکار عمومی بیشتر باشد، مسئولیت بیشتری در برابر شفافیت عملکرد و پاسخ به شبهه‌ها بر عهدۀ گردانندگان آن قرار می‌گیرد اما غیاب نظارت عمومی و شفافیت، این فضا را فسادپذیر و قدرت بسترهای مجازی را به ابزاری بدل کرده است که می‌توان از آن برای تهدید و اعمال خشونت علیه افراد یا گروه‌هایی با گرایش فکری و سیاسی متفاوت استفاده کرد.
- گردانندگان بسترهای مجازی انتشار روایت، خود را مسئول گزینش، تولید و انتشار روایت معرفی کرده‌اند. این بسترها صرفاً امکان انتشار روایت را فراهم نمی‌کنند بلکه در عمل، به مرجع گزینش و تنظیم محتوای روایتها تبدیل شده‌اند و دسترسی به عرصۀ عمومی و امکان سخن گفتن به عبور روایت از ارادۀ گزینشی گردانندگان این بسترها وابسته شده است. درنتیجه، خود بستر از یک واسطۀ انتشار قدرتمندتر شده است و در تعیین اینکه چه روایتی شنیده شود، هر روایت با کدام صورتبندی عرضه شود و کدام تجربه حق دارد به روایتی عمومی بدل شود، نقش اساسی ایفا می‌کند.
- محور اصلی انتشار روایتها همواره خشونت علیه زنان و افراد کوئیر بوده است. این روایتها تنوع هویت‌های جنسیتی را در چارچوبی دوگانه به «زن/کوییر آسیب‌دیده» و «مرد/آزارگر» فروکاسته‌اند. این صورتبندی نه‌فقط تجربه‌های متفاوت زنان و کوییرها را در یک قاب قرار می‌دهد بلکه تجربه‌های مردان آسیب‌دیده را از انواع خشونت جنسی حذف می‌کند و شکل‌ها و موقعیت‌های آسیب‌زا برای آنها را به حاشیه می‌راند. درنتیجه، به‌جای آنکه جنسیت و هویت جنسی یکی از عامل‌های مؤثر در تحلیل خشونت باشد، به معیار اصلی و نهایی تشخیص آسیب‌دیده و آزارگر تبدیل شده است. صرف استناد به آمارهای خشونت ثبت و گزارش‌شده علیه یک هویت جنسی در نقد ساختاری روابط قدرت می‌تواند امکان بروز شکل‌های دیگر خشونت را نادیده بگیرد و در برابر آن سکوت پیشه کند و برای هویت جنسی خاصی مصونیت بسازد.
- بسترهای مجازی روایتگری بر پذیرش بی‌چون‌وچرای روایت همچون تنها نشانۀ همدلی با راوی و حمایت از او تأکید دارند. استناد به آمارها و واقعیت‌های اجتماعی در این بسترها ابزاری شده است که با آن، روایت را به‌مثابۀ حقیقتی قطعی و خودبسنده معرفی می‌کنند. بنابراین حمایت از راوی نیز به معنای تعلیق حق دفاع متهم و کنار گذاشتن امکان بررسی و مطالبۀ حقیقت‌یابی تعریف می‌شود. گردانندگان این بسترها ادعا می‌کنند هر روایتی پیش از انتشار راستی‌آزمایی می‌شود اما روند آن برای هیچ‌کس مشخص نیست. به این ترتیب، هم هویت گردانندگان بسترهای انتخاب، کنترل و انتشار روایت و همۀ همکاران آنها نامشخص است و هم شیوۀ راستی‌آزمایی آنها. این فرایند بدون حضور متهم یا نمایندۀ او و اغلب بدون اطلاع او انجام می‌شود. این وضعیت مرز میان «حق شنیده شدن روایت» و «اثبات ادعای روایت» را از بین می‌برد و با حذف فرایند عدالت‌خواهی، روایت را به داوری افکار عمومی می‌سپارد.
- در روایتگری فارسی‌زبان، گردانندگان بسترهای مجازی هر پرسش و نقدی را به‌سرعت ذیل عنوان «قربانی‌نکوهی» صورتبندی و حذف می‌کنند. با قرار گرفتن پرسشگر در جایگاه «حامی آزارگر»، او با برچسب‌زنی، حملۀ گروهی، تهدید، طرد و حذف مواجه می‌شود. چنین سازوکاری با محدودتر کردن امکان نقد روایت، به شکل‌گیری نوعی مصونیت رسانه‌ای مطلق برای راویان می‌انجامد.
- یکی از جدی‌ترین تناقض‌های روایتگری فارسی‌زبان، دوگانگی آشکار میان مطالبه‌گری از دیگران و مصونیت گردانندگان بسترهای مجازی انتشار روایت است. انتشار روایت علیه افراد غیرخودی همواره به بسیج نیروها علیه متهمان و خانوادۀ آنها در حوزه‌های مختلف زندگی حرفه‌ای و اجتماعی منجر شده است؛ از اعتراض به ادامۀ فعالیت شغلی تا هدف قرار دادن منابع معیشتی افرادی که در موقعیت‌های حساس قرار دارند. اما وقتی در چند نمونه، گردانندگان این بسترهای مجازی اتهام خشونت جنسی را علیه یکدیگر در فضای عمومی مطرح کردند، این اتهام‌ها نه به موضوعی برای بررسی عمومی تبدیل شد و نه الزام مشابهی برای پاسخ‌گویی، توضیح یا مواجهه با ادعاها و حذف و توبیخ متهمان شکل گرفت. مسئله در اینجا نه صرفاً شدت واکنش‌ها بلکه نداشتن الگوی عادلانه در توزیع مسئولیت است. به باور گردانندگان بسترهای مجازی، صرف انتشار یک روایت علیه هر شخصی می‌تواند مبنای حذف، فشار اجتماعی و اقتصادی و حملۀ سازمان‌یافته باشد اما اتهام علیه یکی از خود آنها فقط به سکوت ختم شده است؛ آن هم وقتی این افراد همچنان به ایجاد بسترهای جدید و تولید محتوای بیشتر علیه دیگران ادامه می‌دهند. این وضع را می‌توان با ارجاع به جنسیت و گرایش جنسی گردانندگان هم توضیح داد اما مسئلۀ اصلی در اینجا، شکل‌گیری نوعی مصونیت ساختاری از پاسخ‌گویی است که در آن، فرد به دلیل داشتن جنسیت یا گرایش جنسی خاص به سپری در برابر نقد و مطالبۀ مسئولیت مجهز شده است. اگر عدالت فمینیستی بر نقد روابط قدرت استوار است، نمی‌تواند قدرت خود را از نظارت، نقد و پاسخ‌گویی معاف کند. در غیر این صورت، رویه‌هایش از ابزار دادخواهی به سازوکاری برای توزیع نامتقارن قدرت تبدیل می‌شود.
- روایتگری فارسی‌زبان تاکنون نتوانسته است هیچ تعریف مشخصی از انواع خشونت و درنتیجه، الگویی برای واکنش عمومی متناسب با آنها به دست دهد. در اغلب روایتها، رفتارهایی با ماهیت، شدت و پیامدهای متفاوت ذیل مفهوم واحد «خشونت جنسی» قرار می‌گیرند بی‌آنکه تفاوت انواع خشونت به‌روشنی مشخص شود. در چنین شرایطی، تمایز میان آزار کلامی و رفتاری، دستکاری عاطفی، آزار جنسی، تعرض و تجاوز و نیز تعیین میزان مسئولیت و پیامدهای متناسب با هریک دشوار می‌شود و همۀ این خشونت‌ها با واکنش‌های اجتماعی یکسان مواجه می‌شوند.
- بخش بزرگ روایتگری در ایران به شبکه‌های اجتماعی محدود مانده است. اغلب روایتها در بسترهای فعال در خارج از کشور منتشر می‌شوند تا امکان مداخلۀ سیستم قضایی علیه فعالیت این بسترها را از بین ببرند اما این موضوع پیامد دیگری نیز دارد؛ اینکه متهم هم نمی‌تواند برای اعادۀ حیثیت علیه راوی مشخص و حامیان او پیگیری مؤثر حقوقی انجام دهد. شبکه‌های اجتماعی از الگوریتمی پیروی می‌کنند که بر دیده شدن، انتشار و حذف هر محتوا اثر می‌گذارد. در این فضا، وقتی محتوایی واکنش بیشتری ایجاد کند، بیشتر دیده و بازنشر می‌شود و در مقابل، محتوای ناسازگار با این منطق به حاشیه رانده می‌شود. درنتیجه، الگوریتم‌ها در دیده شدن روایتها نقش دارند. مهم نیست چه کسی امکان روایت دارد؛ مهم آن است که کدام روایت امکان دیده شدن پیدا می‌کند و کدام روایت در اثر سازوکارهای فنی، اجتماعی یا مدیریتی از دسترس خارج یا نادیده گرفته می‌شود. به این ترتیب، منطق رسانه‌ای می‌تواند بر خود صورتبندی مسئلۀ خشونت نیز اثر بگذارد و روایت‌های ساده‌تر، قطبی‌تر و برانگیزاننده‌تر را در برابر روایت‌های پیچیده و چندلایه در موقعیت توجه‌برانگیزتر قرار دهد. به این شکل، بخشی از فرایند دیده شدن به الگوریتم‌هایی واگذار می‌شود که برای همین امر طراحی شده‌اند اما این الگوریتم‌ها خود محصول و بستری برای بازتولید ساختارهای قدرت و سلطه‌اند. بنابراین شبکه‌های اجتماعی صرفاً ابزاری خنثی در انتقال روایت نیستند.
- روایتگری در ایران، خلاف بسیاری از کشورها، به جنبشی فراگیر تبدیل نشده است. هرچند روایت‌های فردی با شکستن سکوت در این باره امکان طرح تجربه‌های خشونت را فراهم کردند، این کنش‌ها به ایجاد سازوکارهایی پایدار برای حمایت از قربانیان، پیشگیری از خشونت، آموزش همگانی، پیگیری حقوقی و تغییر رویه‌های اجتماعی و حرفه‌ای منتهی نشده است. درنتیجه، روایتگری بیش از آنکه به بستری برای سازماندهی کنش جمعی تبدیل شود، اغلب در سطح تولید و انتشار محتوا یا تلاش برای حذف کامل متهمان از عرصۀ عمومی باقی مانده است. حتی وقتی ظرفیت‌های حقوقی، حرفه‌ای، آموزشی یا مدنی برای پیگیری بخشی از مسائل وجود دارد، سازوکاری روشن برای ارجاع روایتها، حمایت از راویان، مشاورۀ حقوقی، مستندسازی، پیگیری پرونده‌ها یا همکاری با متخصصان ایجاد نشده است. به این ترتیب، بخش مهمی از انرژی روایتگری صرفاً در فضای عمومی و رسانه‌ای مصرف می‌شود بی‌آنکه به تغییر در رویه‌ها، ایجاد نهادهای حمایتی یا تولید ظرفیت پایدار برای مقابله با خشونت بینجامد. روایت می‌تواند نقطۀ آغاز یک جنبش علیه خشونت باشد اما اگر به سازمان‌یابی، آموزش عمومی، ایجاد شبکه‌های حمایتی و کنش نهادی متصل نشود، ظرفیت محدودی برای ایجاد تغییر پایدار خواهد داشت.
راوی
- روایتگری فارسی‌زبان در شبکه‌های اجتماعی، برخلاف ادعای خود مبنی بر حمایت از همۀ راویان و شعار «راوی ایدئال وجود ندارد»، در این سال‌ها تصویری از راوی ایدئال خود در ذهن مخاطب ساخته است. در این بسترها راوی به‌مثابۀ سوژه‌ای بدون هیچ شکل از دسترسی به منابع قدرت معرفی می‌شود اما تناقض این بازنمایی به‌ویژه زمانی عیان می‌شود که راوی چهره است یا در حلقۀ نزدیکان افراد قدرتمند قرار دارد زیرا این افراد اغلب سرمایه‌های اقتصادی و اجتماعی، شبکه‌های ارتباطی، حمایت خانواده، امکان حضور در مجامع خاص و نیز امکان مهاجرت و زیستن در کشورهای دیگر دارند. بنابراین، قدرت را نمی‌توان صرفاً به موقعیت راوی در برابر متهم تقلیل داد و باید به دسترسی راوی به هر شکلی از سرمایه، شبکه‌های اجتماعی و امکان جابه‌جایی جغرافیایی نیز توجه داشت.
- بعضی راویان در این بسترها توانسته‌اند با استناد به رنج و محرومیت گروه‌های اجتماعی -بی‌آنکه تجربۀ او با گروه اجتماعی مرجع «این‌همان« داشته باشد- برای خود موقعیت شفقت‌برانگیز خلق کنند. هویت راوی می‌تواند از سطح «ارجاع به یک هویت اجتماعی» فراتر برود و به نوعی مصادرۀ گفتمانی رنج تبدیل شود. در این وضعیت، تجربه‌های زیسته و مسئله‌های واقعی گروه‌های محروم همچون پشتوانه‌ای برای اعتبار بخشیدن به هویت راوی و جلب همدلی با او به کار گرفته می‌شوند. از سوی دیگر، نباید از یاد برد که صرف تعلق یک فرد به هویت‌های محروم نیز نباید به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای هر ادعایی باشد. همچنین باید به این نکته توجه کرد که ستمدیدگی و تجربۀ تبعیض و ظلم به معنای آن نیست که انسان آسیب‌دیده یا حامیان او باید نافی سازوکارهای عادلانه باشند. خلق سازوکارهای نو و نفی سازوکارهای موجود نمی‌تواند و نباید به معنای نفی حق دیگری یا نفی مفهوم عدالت و برابری باشد؛ آنچه امروز بعضی از حامیان روایتگری با نام خلق بدیل‌های فمینیستی آن را توجیه می‌کنند.
- راوی برساختۀ جریان روایتگری در ایران همواره زن است. برخلاف ادعای وجود روایت افراد کوئیر هنوز بیشترین توجه روی روایتگری‌های «زنان علیه مردان» متمرکز شده است. حتی روایت‌هایی از افراد کوئیر علیه فعالان بسترهای مجازی روایتگری مطرح شده که هیچ‌گاه به پیگیری جدی منجر نشده است. عامل جنسیت به‌جای آنکه یکی از عامل‌های مؤثر در تحلیل خشونت جنسی باشد به مهم‌ترین معیار تعریف راوی برحق تبدیل شده است. این صورتبندی نه‌فقط تجربه‌های هویت‌های جنسی متفاوت را نادیده می‌گیرد بلکه با توسل به آمار خشونت ساختاری علیه زنان و سپس کوئیرها، خشونت علیه مردان را نادیده می‌گیرد؛ خشونت‌هایی که بر اساس همین آمار اغلب ثبت یا گزارش نمی‌شوند. همچنین دوگانۀ «زن/راوی» و «مرد/آزارگر»، با نادیده گرفتن تجربه‌های متفاوت زنانه و خصیصه‌های متمایز آنها، راویان را به کلیتی یکدست تبدیل کرده است. درنتیجه، مفهوم‌هایی همچون عاملیت، مسئولیت، رضایت و پیامدهای واقعه و روایتگری برای همۀ آنها یکسان در نظر گرفته می‌شود.
- بسترهای روایتگری هیچ‌گاه نتوانسته‌اند تصویری شفاف و بدون تناقض از «عاملیت راوی» به دست دهند. خلاف ادعا، راوی ایدئال این بسترها همچنان قربانی، مقهور، بی‌اراده و فرودست است. این تصویر همچنان در این بسترها تقویت می‌شود و هر سؤالی دربارۀ عاملیت راوی یا مسئولیت او قربانی‌نکوهی نام می‌گیرد. عاملیت راویان بر اساس میزان دسترسی آنها به منابع قدرت و سرمایۀ اجتماعی باید از یکدیگر متمایز شود. تعمیم سرکوب عاملیت بخش بزرگی از جامعه به تمام روایتها و استناد به آمارهای خشونت جنسی علیه گروه‌های محروم به نفع بعضی از راویان، به معنی نادیده گرفتن پیامدهای قرار داشتن فرد در قشر، طبقه و جایگاه اجتماعی خاص است.
- از کلیشه‌های پدرسالاری بازتولیدشده در جریان روایتگری فارسی‌زبان این باور است که «زن/راوی» نمی‌داند یا با هر میزان از دانش و تجربه «طبیعی» است که نداند. او حق دارد پس از درک یک موقعیت همچون مصداقی برای انواع خشونت جنسی حتی سال‌ها بعد از وقوع، آن را به شکل تجربۀ خشونت علیه «دیگری» روایت کند و رضایت خود را نیز از آن موقعیت پس بگیرد اما حق ندانستن برای «مرد/آزارگر» از اساس منتفی است. در چنین شرایطی امکان دارد آنچه با رضایت دو طرف رخ داده است، سال‌ها بعد با اتهام تعرض و تجاوز در معرض داوری عمومی قرار گیرد. بی‌شک بازنگری در آنچه پیش از این طبیعی، حق یا وظیفه خوانده شده است، می‌تواند به بازشناسی شکل‌های متفاوت خشونت بینجامد و ریشه‌های تبعیض و نابرابری را عیان کند. جامعه با بازاندیشی به چنین موقعیت‌هایی است که به وقوع شکل‌های گوناگون آزار و خشونت آگاه و در برابر آن حساس می‌شود. با وجود این، نمی‌توان به‌سادگی فهم تازه را به رابطه‌ای رضایتمندانه در گذشته بازگرداند و بر اساس فهم و تعریف‌های تازه از آن موقعیت، رضایت خود را منتفی دانست و به دیگری اتهام‌های بسیار سهمگین جنسی نسبت داد.
- راوی ایدئال روایتگری فارسی‌زبان در شبکه‌های اجتماعی اغلب ناشناس است. ناشناس ماندن راوی برای حفاظت از حریم خصوصی و امنیت افراد ضرورت دارد؛ به‌خصوص در جامعه‌ای که عرف، خانواده، قانون و مسئله‌های بسیار دیگر می‌تواند در این باره خطر اساسی برای راوی ایجاد کند اما وقتی فرایندهای راستی‌آزمایی مخدوش است، این امر به عاملی برای مصونیت از پاسخ‌گویی تبدیل شده و امکان حقیقت‌یابی را نیز محدود کرده است. در چنین شرایطی، امکان سوءاستفاده، جعل، بزرگ‌نمایی یا طرح اتهام‌هایی در روایتگری به وجود می‌آید که امکان رد یا تأیید آنها وجود ندارد. ناشناس بودن راوی به بهانۀ حفظ امنیت نباید به بهای حذف حقوق متهم یا تضعیف فرایند حقیقت‌یابی تمام شود.
متهم
- در روایتگری فارسی‌زبان – هم در متن روایت و هم در واکنش‌ها به موضوع- آزارگری اثبات‌شده در نظر گرفته می‌شود و متهم اغلب با واژه‌های «آزارگر» و «متجاوز» خطاب می‌شود. استفادۀ گاه‌وبی‌گاه از واژۀ متهم در ادبیات روایت خشونت جنسی به معنای تردید به ادعای آزار یا تغییر سازوکارهای راستی‌آزمایی و تشکیل نهادهای عادلانۀ حقیقت‌یابی با حضور معتمدان دو طرف و افراد متخصص در این حوزه نبوده است. حق متهم به دفاع یا شرکت در فرایند حقیقت‌یابی در نهادی عادل، متخصص و بی‌طرف پیش از انتشار روایت در عرصۀ عمومی، از اساس منتفی است و تلاش‌های اندک در این باره به بهانه‌های واهی و با برچسب مداخلۀ حامیان شکست خورده است. یکی از مهم‌ترین علت‌های این شکست، علنی نبودن فرایند راستی‌آزمایی برای متهم و مخاطبان این بسترهای مجازی است. به نظر می‌رسد این شیوه صرفاً نقص رویه‌ای نیست بلکه تصمیمی عامدانه و مصرانه است تا انتخاب، راستی‌آزمایی و انتشار روایت را به گروهی خاص محدود کند. پیامد این موضوع در دو سطح مشهود است:
- در سطح فردی، انتشار یک روایت می‌تواند بر اعتبار اجتماعی و حرفه‌ای متهم اثر بگذارد و پیامدهایی مانند طرد اجتماعی، آسیب به موقعیت شغلی، ازدست‌رفتن فرصت‌های حرفه‌ای، فشار روانی و حتی تهدید معیشت و حمله به همۀ خویشاوندان و دوستان و همکاران داشته باشد. نمی‌توان زندان و اعدام و پیامدهای قضایی را تنها مصداق‌های مجازات دانست و غیاب آنها را پس از انتشار بیشتر روایتها به معنای تمایز بنیادین این رویه با سازوکارهای نظام حقوقی و قضایی موجود دانست. در مقابل هر نوع مطالبۀ حقیقت‌یابی را نیز به ادامۀ منطق پدرسالارانۀ دستگاه‌های قضایی -به‌خصوص در ایران- تعبیر و آن را نکوهش کرد. همچنین نباید با این منطق نتیجه گرفت که پیامدهای انتشار روایت در عرصۀ عمومی برای متهم کم‌اهمیت و ناچیز است. وقتی متهم از امکان حضور در فرایند حقیقت‌یابی، ارائۀ مدارک و دفاع با هر منطق و بهانه‌ای محروم باشد، عدالت‌محوری روایتگری منتفی است.
- در سطح نهادی، تداوم چنین فرایندی می‌تواند به شکل‌گیری سازوکاری غیرشفاف برای تعیین اعتبار اجتماعی افراد و تنظیم حق دسترسی آنان به عرصۀ عمومی منجر شود. در این وضعیت، بستر انتشار روایت به نهادی غیررسمی برای داوری، اعتباردهی و اعمال مجازات اجتماعی تبدیل می‌شود؛ نهادی که معیارهای تصمیم‌گیری، حدود اختیار و مسئولیتش برای مخاطبان روشن نیست.
- چنان‌که یکدست‌سازی راویان با نسبت دادن ویژگی‌های مشترک به آنها و نادیدهگرفتن وضعیت و موقعیت خاص هریک هم به متن روایت و هم به آسیب‌دیدگان واقعی بی‌صدا لطمۀ جدی وارد می‌کند، نادیدهگرفتن جایگاه اجتماعی، طبقه، میزان دسترسی متهم به منابع قدرت و درنتیجه، یکدست‌سازی همۀ متهمان به خشونت جنسی نیز نوعی نقص روایی و رویه‌ای آسیب‌زاست. از سوی دیگر، تلاش برای تعمیم رفتار و گفتار خشونت‌آمیز مشابه به همۀ متهمان، مرز بین انواع خشونت را بر هم می‌زند و پیامدهای آنها را یکسان در نظر می‌گیرد. درنتیجه، افکار عمومی نیز به این خشونت‌ها با شدت و کیفیت یکسان واکنش نشان می‌دهد. آنچه بر اساس آمار و اسناد ثبت‌شده به سوءاستفادۀ مردان از موقعیت برتر و جایگاهشان در جامعه نسبت داده می‌شود، نباید تلاش‌ها و نقش مردان را در تحقق آرمان‌های عدالت‌محور و برابری‌خواهانه نفی کند.
- وقتی راوی با متهم در یک کشور ساکن نیست، فضای مراقبت و حمایت از او برای گردانندگان بسترهای مجازی فراهم می‌شود اما همین شرایط جغرافیایی، روایتگری و دسترسی طرفین به سازوکارهای حقوقی را مسئله‌مند می‌کند. سلب امکان پیگیری حقوقی و اعادۀ حیثیت از متهم در هریک از نظام‌های حقوقی، سلب پیشینی حق او برای شرکت در فرایند حقیقت‌یابی و دفاع ازخود پیش از انتشار روایت، متهم را برای همیشه «مرد/آزارگر» نگه می‌دارد و اعتبار اجتماعی او را برای همیشه مخدوش می‌کند.
- پاسخ‌گویی در روایتگری فارسی‌زبان، حقی برای دفاع و مشارکت در فرایند حقیقت‌یابی و نیز به معنای مشارکت برای فهم و پذیرش خطا و امکان اصلاح آن نیست. در این روایتها پاسخ‌گویی اغلب به سازوکاری انضباطی برای اعتراف، تمکین و پذیرش مجازات فروکاسته می‌شود. در این الگو پاسخ‌گویی صرفاً ابزاری است برای تثبیت و اعتراف به اقتدار روایت و پذیرش پیامدهای آن که بدون درنظرگرفتن ماهیت و شدت خطا طرد پایدار و دائمی را توجیه می‌کند. در برابر این منطق تنبیهی، عدالت ترمیمی همواره بر پذیرش مسئولیت، جبران آسیب، تناسب پیامدها و امکان تغییر تأکید می‌کند و با به‌چالش‌کشیدن تقلیل فرد به خطای ارتکابی، بازپذیری اجتماعی را جزئی از فرایند عدالت می‌داند و مشروط به اطاعت بی‌چون‌وچرا نیست.
- یکی دیگر از پیامدهای دهشتناک این الگوی روایتگری، تسری مواجهه با متهم به خانواده، دوستان و نزدیکان اوست. در بعضی روایتها واکنش به یک روایت از سطح واکنش به متهم فراتر رفته و به حمله، توهین، افشای نام، طرد یا فشار بر افرادی منجر شده است که نقشی در روایت و رفتار منتسب به متهم نداشته‌اند. چنین رویکردی پیامدهای یک اتهام را به افرادی تعمیم می‌دهد که اساساً طرف این منازعه نیستند تا با این شیوه متهم را در فشار قرار دهند. این مسئله دربارۀ کودکان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. فرزندان مسئولیتی در برابر رفتار والدین و امکان انتخاب یا کنترل موقعیت اجتماعی و خانوادگی خود ندارند. با وجود این، قرار گرفتن آنان در معرض حمله‌های اجتماعی، فشار در محیط‌های آموزشی و حرفه‌ای یا مواجهه با اطلاعات و داوری‌های عمومی دربارۀ والدینشان می‌تواند پیامدهایی مستقل از اتهام ایجاد کند. نمی‌توان مسئولیت یا مجازات اجتماعی افراد را در هیچ‌کدام از مرحله‌های مواجهه با موضوع به نزدیکان آنها تسری داد و این امر نمی‌تواند افشای هویت کودکان یا هدف قرار دادن خانواده و نزدیکان او را توجیه کند. بی‌توجهی به این موضوع، سازوکار مقابله با خشونت را به ابزار تولید و اعمال شکل‌های دیگری از خشونت تبدبل می‌کند؛ به‌خصوص دربارۀ کودکان و نوجوانان که از فضای شبکه‌های اجتماعی و اثرهای آن دور نیستند.
نمی‌توان انکار کرد که در تحلیلی تاریخی، خشونتْ اغلب پدیده‌ای مردانه است و با آموزه‌های پدر/مردسالاری تحکیم و تقویت می‌شود و می‌توان نقش آن را هم در نظام‌های سیاسی، اقتصادی، دینی، حقوقی و … آشکارا یافت و هم در اندیشه، نظم زبانی موجود و نسبت آن با قدرت، بازنمایی و بازتولید آن را ردیابی کرد. نقد وضعیت موجود نفی یا انکار این حقیقت نیست که در تمام دوره‌های تاریخی، زنان سهم بیشتری از سرکوب، تعرض، خشونت، نادیده‌انگاری و حذف را در مقایسه با مردان و اغلب با مشارکت آنها در عرصه‌های ایدئولوژیک و عینی حیات اجتماعی خویش تجربه کرده‌اند و بی‌تردید در موقعیتی برابر با مردان قرار ندارند.
با وجود این، نباید از یاد برد که در مقابل فمینیسم هم در همۀ رویکردهای نظری خود بر مفهوم‌هایی چون برابری، عدالت، کرامت انسانی، نقد روابط سلطه، حق شنیده شدن، مراقبت، عاملیت فردی و امکان دادخواهی استوار است. «روایتگری» آزمونی برای نحوۀ مواجهه با قدرت، نقد، حقیقت‌یابی، حق دفاع و مسئولیت‌پذیری است. از این منظر، هرگاه روایتگری به برچسب‌زنی، دوقطبی‌سازی یا نفی حق دفاع و حذف هر شکل از انتقاد بینجامد، با بنیادهای عدالت‌محور فمینیسم مغایرت دارد و به ضد خود بدل شده است. هر اندیشه‌ای با حذف خودانتقادی در دام مقدس‌انگاری یا دگماتیسم خواهد افتاد. تحمل نقادی، تمرین مدارا و اجتناب از سرکوب و حذف از ویژگی‌های بنیادین جامعه‌ای است که فمینیسم و آرمان‌های عدالت‌محور را جدی می‌گیرد و در مقابل، انعطاف‌ناپذیری بازتولید ساختارهای سلطه است.
آنچه در جامعۀ ما رخ می‌دهد، با ساختارهای سیاسی موجود رابطۀ مستقیم دارد. در نبود نهادهای حقوقی، اجتماعی، حمایتی به نفع زنان و با وجود ناامیدی بنیادین به رویه‌های قضایی آنچه بیش از پیش در جامعه تقویت می‌شود، تجربۀ نارضایتی، خشم و انزجار است. این خشم می‌تواند نیروی محرکه‌ای باشد که به ساخت و تقویت نهادهای مستقل، مداخله در آموزش همگانی، تدوین راهکارهای خودمراقبتی و تربیتی، خلق شیوه‌های بدیل و … منتهی شود اما هم‌زمان این وضعیت می‌تواند به ساخت رویه‌هایی معیوب ختم شود که صرفاً در دام جابه‌جایی قدرت و انتقال مصونیت بین دو جنس و نقض فرآیندهای عادلانۀ حقیقت‌یابی بیفتند.
در چنین وضعیتی است که امیدواریم با گفت‌وگویی نقادانه و سازنده زمینه‌های مناسبی برای اصلاح و پیشبرد مبارزه علیه انواع خشونت جنسی فراهم شود و نقد سلطه، قدرت و تبعیض ساختاری به شکلی مؤثر به سمت تحقق برابری و عدالت برای همگان حرکت کند. در قدم نخست، اندیشیدن به چگونگی تشکیل کارگروه‌های تخصصی در حوزه‌های آموزشی، حقوقی، خدمات حمایتی و … و نیز تأسیس و معرفی نهادهای مستقل و داوطلبانه با هدف حقیقت‌یابی، میانجیگری یا دادرسی مدنی غیررسمی و هم‌افزاییِ نیروهای انسانی معتمد، متخصص و در دسترس، و تدوین و تبیین شیوه‌های کار شفاف و همه‌جانبه‌نگر آنها در هریک از کارگروه‌ها تلاش مهم و مؤثری است برای برپایی نهادهای مرجعی که حق همگان در آن منصفانه به رسمیت شناخته می‌شود. امیدواریم پیشنهاد و اندیشیدن به ضرورت تأسیس چنین نهادهایی و اندیشیدن به همۀ کارویژه‌ها و دستورکارها و بهره بردن از بضاعت‌های موجود گام نخست را برای حرکت در این مسیر با هم‌فکری و هم‌افزایی هموارتر کند.
فهرست امضاکنندگان فراخوان، به ترتیب حروف الفبا:
شاهین ابراهیمی – شهروند
الهه ابریشمی – معلم علوم اجتماعی
فاطمه احمدیان آلاشتی
محمدمهدی اردبیلی
آنیشا اسداللهی
فرشیده اسدی – ویراستار
شقایق اکبری
مانیا اکبری – هنرمند فیلمساز
سارا امینی – کارگردان و بازیگر تئاتر
آناکی – هنرمند
بهار باقرنژاد
پویان (سعید) بردیامنش
مرجان بیگی
عطیه پیرحیاتی – فمینیست و معلم
مهدیه تاری
نسیم جان‌فدا
ریحانه جباری – روانشناس
سپیده جدیری – شاعر، مترجم و پژوهشگر
شهرزاد جعفری
مهدی جنگی
رقیه جوان‌بخش
راحله حاج‌حسینی – روانشناس
لیلا حسین‌زاده
حامد حسینی‌پژوه
خاطره حمیدی
پارمیدا حیدری
آیدا رادنیا
رؤیا رجبی خراسانی – ویراستار
سمیرا رشیدپور
سارا رضائی
زهرا رضایی – فعال سیاسی و مدنی، زندانی سیاسی سابق
ژاله روح‌زاد – معلم بازنشسته و فعال صنفی و حقوق زنان
احسان زاهدی‌کیا
صونا زنده‌دل
پارسا زنگنه
سمیه سعیدی
مهتا سیدجوادی
سحرسادات سیف محدثی
خوشه شایان – نقاش، پرفورمر، نویسنده (هنرمند چندرسانه‌ای)
هدی شریعتی
مریم شریف – توسعه دهنده دیجیتال واحدهای دانشگاهی
فرید شکریه – معلم
یاسر صفرزاده – دانشجوی روانشناسی
سمیرا ضرابی – روان‌تحلیلگر
محمدجواد طواف
سمیرا عابدی
محمدعلی عبدالله‌پور – دانشجو
فائزه علی‌مراد
نگین فخاری
آزاده فرجی – طراح گرافیک، قربانی خشونت جنسی
یغما فشخامی – خبرنگار
شیما کاشی
سارا کهربایی – روانشناس
مهوش لطفی
شایان محمدی
آسیه مزینانی
ستاره مشفق
ندا مصطفوی
مرتضی مصلح
مونا معافی
شیما مقدسی – دانش‌آموختهٔ حقوق بین‌الملل، مترجم
ویدا ملکتاجی
مهرگان ملکی
محمد (ممدو) مهرنژاد – هنرمند پرفورمنس و تئاتر
محمدحسین میربابا – نویسنده، فیلمساز، پژوهشگر
پری نشاط
ستاره نصری
مهردخت هادی – کنشگر مدنی و اجتماعی در حوزه نهادسازی، تقویت سرمایه اجتماعی و سازماندهی باهمستان ایرانی
ونوشه هاشمی
سیدسجاد هاشمی‌نژاد
مصطفی هنرمند
ع. وارسته
مریم وحدتی
