معرفی دوره

اگر دستاوردهای هالیوودِ پیش از جنگ دوم، حکم الفبای سینمای رسمی و رایج را پیدا کرده است، سینمای دهۀ ۲۰ اروپا نیز چنین نقشی را برای مدرنیسمِ سینماییِ پس از جنگ ایفا می‌کند. میزانسن‌های بیانگر، مونتاژ دیالکتیکی، تداخل به جای تداوم، همنشینی نامتعارف عناصر متعارف، تسلط ذهنیت بر عینیت یا غلبۀ درون بر بیرون، روایت‌های فاقد رویداد و ده‌ها تمهید و تکنیک دیگر، فی‌‌نفسه کار دست سینماگرانِ مدرن دهه‌های ۶۰ و ۷۰ نیست. پیش‌تر، عمدۀ این روش‌ها، در گوشه‌ی دورافتاده‌ای از تاریخ سینما به صورت مکتبی تجربه شده است. سینمای دهۀ ۲۰ اروپا بدون عناوینی نظیر اکسپرسیونیسم، امپرسیونیسم، سوررئالیسم، دادائیسم، رئالیسمِ خیابانی و کامرشپیلفیلم مفهوم خود را از دست می‌دهد. عمده تکنیک‌های مدرنیستی برای اولین بار توسط سینماگرانِ برخاسته از این مکاتب تجربه شد و بعدها —به اقتضای پیشرفت‌های فنیِ سینما، پسرفت‌های اخلاقی آدمی و گسترش یافتن اندیشۀ انتقادی— در دست سینماگرانِ پس از جنگ به کمال رسید. به قول «اریک رُد» میزانسن‌های فاقد رویداد را اولین بار نه آثار آنتونیونی که نخستین دقایق «مردی با دوربین فیلمبرداریِ» ژیگا ورتف به مخاطب عرضه کرده است. همینطور روایت‌های فاقد انسجامِ مدرنیسمِ سیاسیِ اواخر دهۀ ۶۰، درسی است که نمایندگان آن دارند به معلمان خود در مکتب مونتاژ سینمای شوروی پس می‌دهند. با این فرق که در کار مدرنیست‌های متأخر دیگر از آن خوشبینیِ فوتوریستیِ اسلاف‌شان خبری نیست و به یک معنا، عملکرد آنها به بعد از اردوگاه‌های کار اجباری، اتاق‌های گاز نازی‌ها، حملۀ اتمیِ امریکا به ژاپن، و در مجموع به دوران زوال عقلانیت اروپایی تعلق دارد.

پیش‌تر، در دسترس نبودن اغلب آثار مکتبی، به سهولت می‌توانست وجهی مرموز و جادوئی به این بخش از تاریخ سینما ببخشد و همه‌چیز را برای کلی‌بافیِ سینمایی‌نویسانِ هموطن مهیا کند؛ اما ترمیم‌شدن عمدۀ فیلم‌های این دورۀ مهم سینمایی طی دو دهۀ گذشته، آغازی‌ست برای پایان بخشیدن به هر نوع مهمل‌گویی و به عوض، تحلیل جزء‌به‌جزء شاهکارهای این جریان. در سومین برنامۀ شناخت سینمای مؤسسۀ تعمق قرار است به سراغ مکاتب مدرن سینمایی برویم و به واسطۀ تحلیل بعضی از بهترین آثار آن، نشان دهیم که (فی‌المثل) چرا برای یکی مانند ورنر هرتسوگ یا اغلب دوستانش در سینمای نوین آلمان، بازگشتن به فیلم‌های اکسپرسیونستیِ دهۀ ۲۰ آن‌همه اهمیت داشته است. یا چرا یکی از رادیکال‌ترین گروه‌های تولید فیلم فرانسوی پس از وقایع ۱۹۶۸ باید عنوان «ژیگا ورتف» را برای خود انتخاب کند.

فهرست موضوعی جلسات

جلسۀ اول:

امپرسیونیسم؛ ثبت فراریت زمان

جلسۀ دوم:

اکسپرسیونیسم؛ بیرونی کردن درون

جلسۀ سوم:

مکتب مونتاژ؛ تداخل به جای تداوم

جلسۀ چهارم:

کامرشپیلفیلم؛ مکان ملاقات سنت‌های نمایشی آلمان و اسکاندیناوی

جلسۀ پنجم:

دادائیسم و سینمای ناب؛ ساختن به اتکای تخریب

جلسۀ ششم:

سوررئالیسم؛ همنشینی نامتعارف عناصر متعارف