آدورنو و موسیقی: فتیشیسم و بحران زیبایی‌شناسی

کتاب فتيشيسم در موسیقی و واپس‌روی شنیدن نوشتۀ تئودور آدورنو، فیلسوف و منتقد آلمانی، یکی از متون کلیدی برای فهم رابطۀ موسیقی و جامعه در عصر سرمایه‌داری است. آدورنو در این کتاب مفهوم فتیشیسم کالاییِ مارکس را به حوزه موسیقی می‌کشاند و نشان می‌دهد که چگونه موسیقی، به‌ویژه موسیقی عامه‌پسند، در ساختار سرمایه‌داری به کالایی برای مصرف تبدیل می‌شود؛ چیزی که نه برای درک عمیق یا تجربه هنری، بلکه برای ارضای فوری و فراموشی روزمره شنیده می‌شود. او معتقد است در چنین شرایطی شنونده به جای آنکه با ساختار موسیقی و معنای آن درگیر شود به سطحی‌ترین مؤلفه‌ها – مثل ملودی تکراری یا صدای مشهور خواننده – وابسته می‌شود. این وابستگی نوعی بتواره‌سازی از موسیقی است؛ یعنی برخورد با اثر هنری نه به‌مثابۀ یک فرایند زنده و معنادار، بلکه به عنوان شیئی قابل مصرف. در ادامه آدورنو با وام‌گیری از روانکاویِ فروید نشان می‌دهد که میل شنونده به موسیقی عامه‌پسند، نوعی سازوکار دفاعی روانی است؛ شکلی از وایس‌روی به وضعیت کودکانه‌ای که در آن شنونده خواهان لذت فوری، تکرار و اطمینان است. او معتقد است که موسیقی عامه‌پسند با الگوهای ثابت و آشنا به ناخودآگاه جمعی امنیت می‌دهد، اما هم‌زمان توانایی شنوندگان برای تجربۀ آگاهانه، انتقادی و پیچیده را سرکوب می کند. درست مثل فروید که از فتیش به عنوان جایگزینی برای میل سرکوب‌شده صحبت می کند، آدورنو هم موسیقی کالایی‌شده را نوعی فتیش می داند که جایگزین رابطۀ واقعی و زنده با هنر شده است؛ رابطه‌ای که در آن خطر کشف و دگرگونی حضور دارد. در این کارگاه سعی داریم که علاوه بر این دو رویکرد، با مطالعۀ کتاب دربارۀ حقیقت و زیبایی‌شناسی از منظر آدورنو به بحث بپردازیم و از خلال این گپ‌و‌گفت و به میانجی موسيقى مفهوم شنیدن و هم چنین نقش آن در وضعیت امروز را بررسی کنیم.