معرفی دوره
جامعهشناسی پیش از آنکه مجموعهای از نظریهها و مفاهیم دربارۀ جامعه باشد، شیوهای برای دیدن و فهمیدن جهان اجتماعی است. نقطۀ آغاز دوره، پرسش از خودِ جامعهشناسی است: جامعه چیست، چگونه میتوان آن را شناخت و چه نوع دانشی میتواند روابط، ساختارها و مناسبات اجتماعی را توضیح دهد؟ در ادامه، با عبور از مبانی به سراغ مهمترین سنتهای نظری جامعهشناسی میرویم و تلاش میکنیم امکانهای متفاوت برای فهم جامعه را در نسبت با مسائل و تحولات اجتماعی بررسی کنیم.
ترم دوم: نظریههای کلاسیک جامعهشناسی
در ترم دوم، این پرسشها وارد مرحلۀ دیگری میشوند. اکنون قرار است ببینیم نخستین نظریهپردازان بزرگ جامعهشناسی چگونه به مسئلۀ جامعه پاسخ دادند و اساساً چرا پاسخهایشان تا این اندازه با یکدیگر متفاوت است. با امیل دورکیم، کارل مارکس، ماکس وبر و جورج زیمل وارد دورۀ شکلگیری نظریۀ جامعهشناختی کلاسیک میشویم؛ دورهای که جامعهشناسی در مواجهه با دگرگونیهای عمیق جهان مدرن، مفاهیم و دستگاههای نظری اصلی خود را شکل داد.
مسئلۀ مشترک این چهار متفکر، با وجود تفاوتهای بنیادینشان، فهم جامعه و انسان در شرایط مدرنیته است: چه چیزی جامعه را منسجم نگه میدارد؟ چه چیزی موجب تعارض و تغییر میشود؟ انسان چگونه در ساختارهای اجتماعی معنا و کنش خود را شکل میدهد؟ و زندگی مدرن چه صورتهایی از رنج، سلطه و گسست را تولید میکند؟
شرح جلسات
بخش اول: امیل دورکیم (نظم اجتماعی، ساختار و اخلاق)
جلسۀ ۱: جامعهشناسی بهمثابۀ علم و واقعیت اجتماعی
• مفاهیم کلیدی: واقعیت اجتماعی (Social Fact) / شیانگاری واقعیت اجتماعی / وجدان جمعی.
• محور بحث: جامعه به عنوان واقعیتی مستقل از افراد؛ نحوه مطالعه علمی جامعه و منطق اثباتگرایانه دورکیم.
جلسۀ ۲: همبستگی، تقسیم کار و آنومی
• مفاهیم کلیدی: همبستگی مکانیکی و ارگانیکی / تقسیم کار اجتماعی / آسیبشناسی تقسیم کار / آنومی (بیهنجاری).
• محور بحث: گذار جوامع از سنتی به مدرن؛ بررسی پیامدهای منفی عدم هماهنگی ساختارها و ایجاد بیهنجاری در جامعۀ مدرن.
جلسۀ ۳: خودکشی و بازتولید اجتماعی دین
• مفاهیم کلیدی: خودکشی (خودخواهانه، آنومیک، نوعدوستانه) / امر قدسی و عرفی / شور و غلیان جمعی (Collective Effervescence).
• محور بحث: تحلیل یک پدیدۀ کاملاً فردی از منظر ساختاری؛ کارکرد مناسک و دین در انسجامبخشی و نقد ساختارگرایی دورکیم.
بخش دوم: کارل مارکس (کاپیتالیسم، دیالکتیک و تغییر)
جلسۀ ۴: ماتریالیسم تاریخی و منطق دیالکتیک
• مفاهیم کلیدی: ماتریالیسم تاریخی / زیربنا و روبنا / شیوۀ تولید / نیروها و روابط تولیدی.
• محور بحث: نقد ایدهآلیسم هگل؛ بازتولید حیات مادی به عنوان موتور محرک تاریخ و نحوۀ شکلگیری ایدئولوژی.
جلسۀ ۵: نقد اقتصاد سیاسی و سرمایهداری
• مفاهیم کلیدی: ارزش مصرفی و مبادله / ارزش افزوده / استثمار / شیوارگی و بتوارگی کالایی.
• محور بحث: نحوۀ کالاییشدن نیروی کار؛ چگونگی بدلشدن روابط میان انسانها به روابط میان اشیاء در نظام بازار.
جلسۀ ۶: بیگانگی، طبقه و نقد نظریۀ مارکس
• مفاهیم کلیدی: از خودبیگانگی (ابعاد چهارگانه) / طبقه در خود و برای خود / مبارزۀ طبقاتی.
• محور بحث: تجربه زیسته انسان در نظام صنعتی؛ ارزیابی انتقادی پیشبینیهای مارکس و نقاط ضعف درونی نظریۀ او.
بخش سوم: ماکس وبر (کنش، عقلانیت و سلطه)
جلسۀ ۷: جامعهشناسی تفهمی و روششناسی
• مفاهیم کلیدی: کنش اجتماعی / فهم تفهمی (Verstehen) / سنخ ایدهآل (Ideal Type) / بیطرفی ارزشی.
• محور بحث: جامعهشناسی تفسیری در برابر جامعهشناسی اثباتگرایانه دورکیم؛ ابزارهای مفهومسازی برای درک معانی کنشگران.
جلسۀ ۸: اخلاق پروتستان و تکوین سرمایهداری.
• مفاهیم کلیدی: تقدیرگرایی / ریاضتکشی دنیوی / طرح پدیدارشناختی معناداری کنش / عقلانیت
• محور بحث: نقش ایدهها و باورهای مذهبی در شکلگیری رفتارهای اقتصادی مدرن و چرایی ظهور سرمایهداری در غرب.
جلسۀ ۹: عقلانیشدن، قفس آهنین و سلطه
• مفاهیم کلیدی: عقلانیشدن (Rationalization) / قفس آهنین / بوروکراسی / انواع سلطه و مشروعیت.
• محور بحث: افسونزدایی از جهان و پیامدهای بوروکراسی؛ دیدگاه تراژیک وبر به آینده مدرنیته و مقایسۀ آن با نگاه مارکس و دورکیم.
بخش چهارم: جورج زیمل (فرمهای اجتماعی، شهر و فرهنگ)
جلسۀ ۱۰: جامعهشناسی خُرد و فرمهای تعامل
• مفاهیم کلیدی: صورت (Form) و محتوا (Content) / جامعهپذیری (Sociability) / تعارض و تقابل / هندسۀ اجتماعی (دوتایی و سه تایی).
• محور بحث: چرخش به تعاملات خرد و روزمره؛ مطالعه صورتهای روابط اجتماعی صرفنظر از محتوای آنها.
جلسۀ ۱۱: کلانشهر، پول و روانشناسی مدرنیته
• مفاهیم کلیدی: کلانشهر (Metropolis) / نگرش ملول و دلزده (Blasé Attitude) / فلسفۀ پول.
• محور بحث: تجربۀ انسان در شهر مدرن؛ چگونه پول روابط کیفی را به محاسبات کمی تبدیل میکند و مکانیسمهای دفاع روانی فرد در شهر چیست؟
جلسه ۱۲: تراژدی فرهنگ و مقایسۀ نهایی نظریهپردازان
• مفاهیم کلیدی: فرهنگ عینی و فرهنگ ذهنی / تراژدی فرهنگ / جمعبندی چهار متفکر.
• محور بحث: غلبه فرهنگ عینی بر فرهنگ ذهنی؛ جمعبندی دوره با مقایسۀ چهار پاسخ کلاسیک به «رنج انسان در مدرنیته» (دورکیم: آنومی | مارکس: استثمار و بیگانهشدگی | وبر: قفس آهنین | زیمل: تراژدی فرهنگ).
دوره های مرتبط
مبانی جامعهشناسی (1): بینش جامعهشناختی
معرفی دوره جامعهشناسی پیش از آنکه مجموعهای از نظریهها و مفاهیم دربارۀ جامعه باشد، شیوهای برای دیدن و فهمیدن جهان…
ایدههای سیاسی: از دوران باستان تا عصر حاضر
معرفی تاریخ ایدههای سیاسی سرگذشت تأمل بشر در راستای یافتن بهترین پاسخها برای بنیادیترین پرسشهای زندگی جمعی انسان است؛ پرسشهایی…
الهیات سیاسی کارل اشمیت
خوانش متن رسالۀ الهیات سیاسی از کارل اشمیت
خوانش آلتوسر از فلاسفۀ سیاسی: از ماکیاولی تا مارکس
با تکیه بر درسگفتارهای اکول نرمال سوپریور (1955-1972)
نظرات
5,000,000 تومان
امین بزرگیان
جامعهشناسامین بزرگیان نویسنده و جامعهشناس، و پژوهشگر در دپارتمان مردمشناسی داشگاه نیس فرانسه است.